Bansawali of Kirat History in Nepal

हाम्रो इतिहास… केवल पानामा लेखिएका शब्दहरू होइनन्। त्यो त हाम्रो रगतमा बग्ने एउटा अमर कथा हो — साहस, संस्कृति र सभ्यताको। आज हामी फर्किँदैछौं हजारौँ वर्ष अघिको गौरवशाली यात्रामा — किरात वंशावलीतर्फ।

किरात — नेपालको इतिहासमा यो नाम सुन्दा नै एक विशेष युग सम्झिन्छौं। किरातहरूलाई नेपालको आदिम बासिन्दा, यो भूमिको साहसी र स्वतन्त्र रक्षकका रूपमा चिनिन्छ। उनीहरूले केवल राज्य सञ्चालन गरेनन्, भाषा, धर्म, संस्कृति र जीवनशैलीमा गहिरो छाप छोडे।

आज हामी यही किरात वंशलाई वंशावलीको रूपमा बुझ्नेछौं — जसमा विविध शाखा र उपशाखाहरू छन्, जसले हजारौँ वर्षअघिको पारिवारिक र सामाजिक संरचनालाई देखाउँछ।

किरातहाङ — चार प्रमुख शाखाहरूको परिचय

“किरात वंशावलीको केन्द्रमा रहन्छ — किरातहाङ।

यही मूल स्थानबाट विभिन्न शाखाहरू फूटेर किरात समाजको समृद्ध इतिहास र सांस्कृतिक स्वरूप निर्माण भएको हो। किरातहाङ अन्तर्गत चारवटा प्रमुख शाखाहरू छन् — मकबुङ, हर्कबुङ, साकुबुङ, र रिब्लबुङ। यी शाखाहरूले किरात इतिहासमा आफ्नो–आफ्नो विशिष्ट पहिचान बनाएका छन्।”

१. मकबुङ

“पहिलो शाखा हो — मकबुङ।

मकबुङ शाखा किरात वंशावलीमा पुरानो र महत्वपूर्ण मानिन्छ।

यस शाखाभित्र विभिन्न उपशाखाहरू र वंशहरू विकास भएका थिए, जसले स्थानीय सामाजिक संरचनामा भूमिका खेले। मकबुङलाई किरात सभ्यताको प्रारम्भिक चरणसँग जोडेर पनि हेरिन्छ।”

२. हर्कबुङ

“दोस्रो शाखा हो — हर्कबुङ।

हर्कबुङ शाखाले किरात समाजमा प्रशासनिक र सांस्कृतिक दुवै क्षेत्रमा योगदान दिएको उल्लेख पाइन्छ।

यस शाखाका वंशहरूले समयक्रममा विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रहरूमा विस्तार पाएका थिए।”

३. साकुबुङ

“तेस्रो शाखा हो — साकुबुङ।

साकुबुङ शाखा किरात वंशको अर्को महत्वपूर्ण आधार हो।

यस शाखाका वंशहरू इतिहासमा साहसिक गतिविधि, भूभाग विस्तार, र परम्परा संरक्षणका लागि चिनिएका थिए।”

४. रिब्लबुङ

“चौथो शाखा हो — रिब्लबुङ।

रिब्लबुङ शाखाले किरात वंशावलीमा गहिरो ऐतिहासिक सन्दर्भ बोकेको छ।

यस शाखाभित्रका वंशहरूले स्थानीय समाज, धर्म र सांस्कृतिक परम्परामा सक्रिय भूमिका खेलेका थिए। रिब्लबुङ शाखा किरात वंशावलीको विविधता र गहिराइको प्रतीक हो।”

“मकबुङ, हर्कबुङ, साकुबुङ र रिब्लबुङ — यी चारवटै शाखाहरू मिलेर किरातहाङ वंशावलीको मूल ढाँचा तयार हुन्छ।

यी शाखाहरूले केवल वंशको नाम मात्र होइन, एउटा जीवित इतिहास — संस्कृति, परम्परा र पहिचानलाई बोकेका छन्।”

मकबुङ शाखाभित्रका सात उपशाखाहरूका बारेमा कुरा गर्दा

“किरातहाङको पहिलो मुख्य शाखा मकबुङ आफैंमा एउटा समृद्ध इतिहास बोकेको वंश हो।

यस शाखाभित्र सातवटा प्रमुख उपशाखाहरू रहेका छन् —

साकप्पा, तामो, गुरुकपा, मगकपा, थोकलोक्पा, दुरा, र छन्त्याल।

यी उपशाखाहरूले किरात वंशावलीलाई विस्तारित मात्र गरेनन्, भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधतालाई पनि बलियो बनाएका छन्।”

१. साकप्पा

“मकबुङ शाखाभित्रको पहिलो उपशाखा हो — साकप्पा।

साकप्पा उपशाखाका वंशहरू प्राचीन कालमा पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गरी स्थानीय सामाजिक संरचनामा सक्रिय रूपमा संलग्न थिए। उनीहरूले समुदायमा सांस्कृतिक परम्परा जोगाउने कार्यमा विशेष भूमिका खेलेका थिए।”

२. तामो

“दोस्रो उपशाखा हो — तामो।

तामो उपशाखा किरात वंशावलीमा विशेष स्थानमा राखिन्छ।

यस उपशाखाबाट आएका वंशहरूले समयक्रममा किरात समुदायभित्र नेतृत्व, सुरक्षा र परम्परा प्रवर्द्धनमा योगदान दिएको ऐतिहासिक रूपमा उल्लेख पाइन्छ।”

३. गुरुकपा

“तेस्रो उपशाखा हो — गुरुकपा।

गुरुकपा उपशाखाका वंशहरूले विशेषगरी धर्म, शिक्षण र सामाजिक मूल्य प्रणालीमा गहिरो छाप छोडेका थिए।

‘गुरु’ शब्दकै झल्को दिने गरी यस शाखालाई ज्ञान र परम्परासँग जोडेर हेरिन्छ।”

४. मगकपा

“चौथो उपशाखा हो — मगकपा।

मगकपा उपशाखा किरात इतिहासमा साहसिक गतिविधि र भूभाग विस्तारका लागि चिनिन्छ।

यस शाखाका वंशहरूले आफ्नो पहिचान दृढताका साथ कायम राखेका थिए।”

५. थोकलोक्पा

“पाँचौं उपशाखा हो — थोकलोक्पा।

थोकलोक्पा उपशाखाका वंशहरूले स्थानीय प्रशासनिक संरचनामा भूमिका खेलेको मानिन्छ।

समुदायमा निर्णय प्रक्रिया, सहयोग र सामाजिक एकताको भावना यस शाखासँग जोडिएको छ।”

६. दुरा

“छैठौं उपशाखा हो — दुरा।

दुरा वंश किरात वंशावलीमा गहिरो ऐतिहासिक सन्दर्भ बोकेको शाखा हो।

यो उपशाखा विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा फैलिएको पाइन्छ र स्थानीय जीवनशैलीसँग घनिष्ठ सम्बन्ध राख्छ।”

७. छन्त्याल

“अन्तिम उपशाखा हो — छन्त्याल।

छन्त्याल उपशाखाका वंशहरू पहाडी भेगमा बसेर श्रम, संस्कृति र परम्परा संरक्षणमा सक्रिय थिए।

समुदायभित्र सहकार्य र एकताको प्रतीकका रूपमा छन्त्याल शाखा स्मरण गरिन्छ।”

“यी सातवटा उपशाखाहरू — साकप्पा, तामो, गुरुकपा, मगकपा, थोकलोक्पा, दुरा, र छन्त्याल —

मिलेर मकबुङ शाखालाई गहिरो, विस्तृत र गौरवशाली बनाउँछन्।

हरेक शाखामा एउटा कथा छ, हरेक नाममा एउटा इतिहास।”

साकप्पा उपशाखाभित्र जन्मिएका थरहरू का बारेमा कुरा गर्नु पर्दा

“मकबुङ शाखा अन्तर्गत पर्ने साकप्पा उपशाखा केवल एउटा नाम होइन — यो एउटा मूल स्रोत हो, जहाँबाट समयक्रममा विभिन्न परिवार र थरहरू जन्मिए।

यिनै उपशाखाबाट उत्पन्न भएका वंशहरू मध्ये एक हो — शेर्पा।

शेर्पा थरले इतिहासमा सांस्कृतिक समृद्धि, श्रमशीलता र साहसिक जीवनशैलीका लागि विशेष पहिचान बनाएको छ।

उच्च हिमाली भूभागमा बासस्थान, पर्वतीय जीवनसँग गहिरो सम्बन्ध, र परम्परागत मूल्यप्रति समर्पण — यी सबै विशेषताले शेर्पा परिवारलाई किरात वंशावलीको साकप्पा उपशाखासँग गहिरो रूपमा जोडेको छ।”

“यसरी, साकप्पा उपशाखाले वंश र थरहरूको विकास मात्र होइन, समाजमा सांस्कृतिक र भौगोलिक विविधताको जग समेत बसाल्यो। शेर्पा जस्ता परिवारहरू यसै शाखाबाट फूटेर आफ्नो पहिचानसहित किरात सभ्यताको बृहत वृक्षमा समावेश भए।”

अब यसैगरी मकबुङ भित्र पर्ने तामो उपशाखाभित्र जन्मिएको तामाङ परिवार/थर का बारेमा कुरा गर्नु पर्दा

मकबुङ शाखाभित्र रहेको तामो उपशाखा केवल एउटा नाम होइन — यो उपशाखाबाट समयक्रममा अनेकौं परिवार र थरहरू विकसित भएका छन्। तीमध्ये एक महत्वपूर्ण थर हो — तामाङ।

तामाङ परिवार वा थर किरात वंशावलीमा विशेष स्थानमा रहेको छ।

यो वंश तामो उपशाखाबाट उत्पन्न भई इतिहासको विभिन्न चरणमा पहाडी तथा हिमाली भूभागमा फैलिएको पाइन्छ।

तामाङ समुदायले आफ्नो पहिचान, भाषा, संस्कृति र परम्परालाई पुस्तौं पुस्तासम्म जोगाएर राखेका छन्।

उनीहरू सामाजिक संरचना, श्रम, कला, संगीत, र सामुदायिक जीवनमा सक्रिय भूमिका खेल्दै आएका छन्।

यसरी, तामो उपशाखाभित्रबाट तामाङ वंश जन्मिनु किरात वंशावलीको जीवित रूपान्तरण र ऐतिहासिक निरन्तरताको उदाहरण हो।

तामो उपशाखाभित्र तामाङ वंशको उदय केवल एउटा नामको सूची होइन — यो त इतिहासले बोकेको पहिचान हो।

पुर्खाले बनाएको बाटोलाई पछिल्ला पुस्ताले निरन्तरता दिइरहेका छन्, जसले किरात वंशावलीलाई अझ गहिरो बनाएको छ।

यसैगरी मकबुङ भित्र पर्ने गुरुकपा उपशाखाभित्रका परिवार र थरहरू का बारेमा कुरा गर्नु पर्दा

मकबुङ शाखाभित्रको गुरुकपा उपशाखा किरात वंशावलीमा विशेष स्थानमा रहेको शाखा हो।

यस उपशाखाबाट समयक्रममा विभिन्न परिवार र थरहरू जन्मिए, जसले आफ्नै छुट्टै सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पहिचान बनाएका छन्।

त्यसमध्ये प्रमुख दुई हुन् — गुरुङ र घले।

1. गुरुङ - पहिलो परिवार हो — गुरुङ।

गुरुङ परिवार किरात वंशावलीमा गुरुकपा उपशाखाबाट विकसित भएको मानिन्छ।

इतिहासमा गुरुङ समुदाय बहादुरी, सामाजिक एकता, र परम्परागत मूल्यका लागि परिचित छन्।

उनीहरूले पहाडी भूभागमा समुदाय निर्माण, खेतीपाती, र सुरक्षा व्यवस्थामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।

गुरुङ थर आज पनि नेपालको पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

2. घले - दोस्रो परिवार हो — घले।

घले परिवार पनि गुरुकपा उपशाखाबाटै उत्पत्ति भएको हो।

घलेहरू पुरातन समयमा स्थानीय प्रशासनिक तथा सामरिक भूमिकामा अगाडि देखिन्छन्।

उनीहरू समुदायभित्र नेतृत्व, सहकार्य र संगठनका प्रतीक मानिन्छन्।

घले परिवारले किरात वंशावलीमा आफ्नो छुट्टै स्थान सुरक्षित राखेका छन्।

यसैगरी मकबुङ भित्र पर्ने मगकपा उपशाखाभित्रको मगर वंश का परिवार र थरहरू का बारेमा कुरा गर्नु पर्दा

मकबुङ शाखाभित्रको चौथो उपशाखा मगकपा ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छ।

यस उपशाखाभित्र समयक्रमसँगै विभिन्न परिवार र थरहरूको विकास भयो, जसले किरात वंशावलीलाई अझ गहिरो र विस्तृत बनायो।

त्यही उपशाखाबाट जन्मिएको एउटा प्रमुख वंश हो — मगर।

मगर वंश

मगर वंश किरात वंशावलीमा एउटा विशिष्ट र पहिचानयुक्त नाम हो।

यस वंशका पुर्खाहरू प्राचीन कालदेखि नै पहाडी भूभागमा बसोबास गर्दै आएका थिए।

मगर वंश केवल भौगोलिक रूपमा मात्र फैलिएको होइन, सांस्कृतिक, सामाजिक र ऐतिहासिक योगदानका कारण पनि परिचित छ।

किरात वंशावलीमा मगर वंशको उपस्थिति यस कुरा प्रमाणित गर्छ कि किरात सभ्यताभित्र विभिन्न शाखा–उपशाखाहरू समयसँगै विकसित हुँदै गए र समुदायले फरक–फरक पहिचानसहित एक अर्कामा गाँसिएर बसे।

मगकपा उपशाखाबाट जन्मिएको मगर वंश त्यही सांस्कृतिक निरन्तरताको सजीव उदाहरण हो।

मकबुङ → मगकपा → मगर —

यो श्रृङ्खला केवल वंशावलीको संरचना होइन,

यो त समयसँगै बुनेको पुर्खाको इतिहास हो,

जहाँ प्रत्येक नामले आफ्नो अलग पहिचान बोकेको छ।

यसैगरी मकबुङ भित्र पर्ने थोकलोक्पा उपशाखाभित्रका परिवार र थरहरू

मकबुङ शाखाभित्र पर्ने थोकलोक्पा उपशाखा किरात वंशावलीमा विशेष स्थानमा रहेको छ।

समयक्रमसँगै थोकलोक्पा उपशाखाभित्रबाट विभिन्न परिवार र थरहरू जन्मिए, जसले स्थानीय सामाजिक संरचना मात्र होइन, सांस्कृतिक र आर्थिक गतिविधिमा पनि योगदान पुर्‍याए।

थकाली परिवार / थर

थोकलोक्पा उपशाखाबाट विकसित थरहरू मध्ये थकाली प्रमुख मानिन्छ।

थकाली समुदाय ऐतिहासिक रूपमा हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गरी व्यापार, आदान–प्रदान र सांस्कृतिक सम्बन्धमा अग्रणी भूमिकामा रहेका थिए।

थकाली परिवारहरू केवल भौगोलिक हिसाबले मात्र होइन, सांस्कृतिक समृद्धिका दृष्टिले पनि किरात वंशावलीका महत्वपूर्ण हिस्सा बने।

उनीहरूले स्थानीय समाजमा प्रशासनिक, आर्थिक र सामाजिक एकताको भावनालाई अगाडि बढाए।

थोकलोक्पा उपशाखाभित्र जन्मिएका यस्ता परिवार र थरहरूले किरात वंशावलीलाई समयसँगै जीवित राखेका छन्।

थकाली थर यस उपशाखाको सशक्त ऐतिहासिक सन्देश बोकेर आज पनि आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान कायम राखिरहेको छ। 

यस बाहेक किरातहाङ भित्र पर्ने  मकबुङ शाखा अन्र्तगत पर्ने दुरा र छन्त्याल उपशाखाका कुनै पनि छुटै थर निर्माण भएको देखिदैन 

किरातहाङ भित्र हर्कबुङ शाखा अन्र्तगत राई, लिम्बु, हायु, बराम, याक्खा, चेपाङ, सुनुवार, सुरेल, थामी र जिरेल उपशाखाहरु भित्र कुनै थप थरहरु जन्मीएको देखिदैनन । 

यसैगरेर 

किरातहाङ भित्र रहेको साकुबुङ शाखा भित्र पर्ने एउटा उपशाखा हो नेवार ।

नेपालको इतिहासमा किरात वंशावलीको गहिरो जरा छ । किरातहरू केवल एक जाति होइनन्, उनीहरू एक विशाल सभ्यता हुन् — जसले हिमालदेखि तराईसम्म, र नेपालको हरेक भूगोलमा आफ्नो उपस्थिति छोडेका छन् ।

आज हामी कुरा गर्दैछौँ — किरातहाङ वंशावली भित्रको एक महत्वपूर्ण शाखा साकुबुङ र त्यस भित्रको एक ऐतिहासिक उपशाखा — नेवार बारे।

किरातहाङ वंशावली भित्र —  मकबुङ, हर्कबुङ, साकुबुङ, रिब्लबुङ जस्ता प्रमुख चार शाखा रहेका छन् ।

तीमध्ये साकुबुङ शाखा, आफ्नो सांस्कृतिक गहिराइ र सामाजिक योगदानका कारण विशेष महत्त्व राख्दछ ।

साकुबुङ शाखा भित्र इतिहासको यात्रामा आउँछ — नेवार उपशाखा।

नेवार समुदायलाई आज हामी उपत्यकाका बासिन्दा, समृद्ध संस्कृति, कला, व्यापार र सभ्यताको धरोहरका रूपमा चिन्छौं।

तर थोरैलाई मात्र थाहा छ — नेवार समुदायको एक ऐतिहासिक जरा किरातहाङ वंशावलीको साकुबुङ शाखा भित्र रहेको छ।

किरातकालमा उपत्यकामा बसोबास गर्ने आदिवासी समूहहरूले समयसँगै भाषा, धर्म, कला र परम्परामा रूपान्तरण गर्दै गए।

त्यसै क्रममा, किरात सभ्यताका केही शाखाहरूले विकास गर्दै गएर पछिल्लो चरणमा नेवार उपशाखाको रूपमा एक नयाँ सांस्कृतिक रूप लिएका थिए।

नेवारहरू केवल एक जातीय समूह होइनन्, उनीहरू नेपालको शहरी सभ्यताको आधारस्तम्भ हुन्।

– उपत्यकाका सडक, भवन, पानीका धाराहरू, मन्दिर र गुठी प्रणाली — सबैमा किरात–नेवार सभ्यताको गहिरो असर देखिन्छ।

साकुबुङ शाखाबाट उत्पन्न नेवार उपशाखा ले बिस्तारै आफ्नै भाषा (नेपाल भाषा), परम्परा, गुठी व्यवस्था, र व्यापारिक जीवनशैली विकास गर्‍यो।

तर मूलमा उनीहरू किरात सभ्यताको एक ऐतिहासिक अंग थिए — जुन पुस्तौँ पुस्ता हुँदै आजको स्वरूपमा आएको हो।

नेवाः समुदायमा पेशाका आधारमा वर्ण, जात र थरहरु छुट्याईएका छन्। नेवारहरूलाई तिनीहरूको पुरातन वंशानुगत पेशाको आधारमा विभिन्न अन्तरविवाहित कुल वा समूहहरूमा विभाजन गरिएको छ, जसको वैदिक वर्ण व्यवस्थामा आधारित रहेको छ। लिच्छविको समयमा सुरु भएको भएतापनि वर्तमान नेवार जाति व्यवस्थाले मध्ययुगीन मल्लकालमा आफ्नो वर्तमान स्वरूप धारण गरेको थियो।

१. द्यः ब्राह्मण वा राजोपाध्याय 

२. तिर्हुतबाजे वा झाबाजे 

३. छथरी श्रेष्ठ - मल्लकाल का हिन्दू क्षत्रिय शाही र भारदारी समुह, सरकारी/प्रशासनिक र जमिनदारी व्यवसायलाई आफ्नो पेशा मान्दै आएका, यस अनतर्गत थरहरु - मल्ल (राजा वा राजखलक), प्रधान/प्रधानांग (प्रधानमन्त्री/मुख्य काजी) , मास्के (मन्त्री/काजी), अमात्य (मन्त्री/काजी), राजभण्डारी (राजाको भण्डारक), राजवैद्य (राजाको वैद्य), कायस्थ (लेखक), हाडा (चौहान कूल), राठौर, नेमकुल, मुनंकमी, जोछेँ, मुलेपती, रघुवंशी, राजवंशी, पात्रवंशी, छथरी-तह का श्रेष्ठ र अरु कयौं थरहरु, जोशी - ज्योतिशी गर्ने, साईत कुण्डली बनाउने, छथरी अनतर्गत बिहे-बारी चल्ने, आचाजु वा कर्माचार्य/गुरुवाचार्य - हिन्दू तान्त्रिक मन्दिर पूजारी, छथरी अनतर्गत बिहे-बारी चल्ने

४. पाँचथरी श्रेष्ठ - छथरी/क्षत्रि नभै वैश्य-वर्ण तह का श्रेष्ठ, व्यापार र प्रशासन आफ्नो पेशा मान्दै आएका, कयौं थर तर प्राय श्रेष्ठ लेख्ने, ठिमी, भक्तपुर, बनेपा, धुलिखेल, दोलखा, नुवाकोट, आदी का श्रेष्ठ

५. गुभाजु वा बज्राचार्य वा बुद्धाचार्य - बौध पुरोहित र मन्दिर पुजारी वर्ग

६. वरेजु वा शाक्य - बौध मन्दिर पुजारी र सुन-चाँदिका गहना बनाउने काम गर्ने, कपिलवस्तु का शाक्यका वंशज

७. उदाय/उदास - वैश्य-ब्यापार तथा व्यवसायलाई आफ्नो पेशा मान्दै आएका काठमाडौं का बौध धर्मावलम्बी, यस अनतर्गत पेशागत उप-कूल - तुलाधर (व्यापारी), बनिया (व्यापारी), कंसकार (काँस धातु), ताम्राकार (तामा धातु), सिख्रकार (छाना बनाउने), शिलकार, सेलालिक (हलवाई), स्थापित (काष्ठकार)

८. ताम्राकार - वैश्य-ब्यापार तथा तामाको काम गर्ने पाटन र भक्तपुर का हिन्दू

९. बाराही, शिल्पकार - वैश्य-ब्यापार तथा काष्ठकार गर्ने पाटन र भक्तपुर का हिन्दू

१०. हलवाई - मिठाईजन्य पदार्थ बनाउनेलाई, यस अनतर्गत थर - मधिकर्मी, राजकर्णिकार

११. ज्यापु - प्रायः खेतिपातीको काम गर्ने, यस अनतर्गत पेशागत उप-कूल - महर्जन, डंगोल, सुवाल, सिं , दुवाल, तण्डुकार, बलामी, अरु कयौं थरहरु

१२. कुमाह, प्रजापति - माटाका साधन भाडाकुडाँहरू बनाउने

१३. अवाले, अवा - इट्टा, झिंगटी, टायल पोल्ने

१४. चित्रकार वा पुँ - चित्र लेख्ने र कोठा रंगाउने

१५. रंजितकार वा छिपा - लुगामा रङ्ग लगाउने

१६. दली वा पतवार - पालकी बोक्ने

१७. माली वा गाथु - फूलबारीमा काम गर्ने, मालाकार

१८. नकर्मी - फलामजन्य कार्य गर्ने

१९. नापित वा नाउ - कपाल अथवा केश काट्ने

२०. सायमी वा मानन्धर - तोरीको तेल पेल्ने, तेल व्यवसाय गर्ने

२१. भा वा कारंजीत - हिन्दू नेवा: को मृत्यु संस्कार का विषेश पुजारी, महा-ब्राह्मण भनिने, पहिले पानी-नचल्ने मानिएको वर्ग

२२. कुस्ले वा जुगी - हिन्दू नेवा: को मृत्यु संस्कार का विषेश शैव कन्फत्ता जोगी का वंशज्, म्वाली बाजा बजाउने, कपाली

२३. नाय - मासुका कारोबार र नाय बाजा बजाउने पहिले पानी-नचल्ने मानिएको वर्ग, यस अनतर्गत थर - खड्गी, शाही, कसाईं

२४. धोबी वा राजक - लुगा धुने, सफा गर्ने

२५. कुलु - छाला संबन्धी काम गर्ने पहिले अछुत मानिएको वर्ग

२६. पोडे - सर-सफाई गर्ने, पहिले अछुत मानिएको वर्ग, यस अनतर्गत थर - सुवर्णकार, द्योला

२७. च्यामे - सर-सफाई गर्ने, पहिले अछुत मानिएको वर्ग

किरात वंशावलीको अध्ययन गर्दा — प्रत्येक शाखा र उपशाखा केवल नाम मात्र होइन, एउटा सभ्यता, कथा र पहिचान हो।

साकुबुङ भित्रको नेवार उपशाखा पनि त्यस्तै हो —

- किरात सभ्यताको गहिरो जराबाट उम्रिएको,

- आफ्नो विशिष्ट रूप विकास गरेको,

र आज पनि नेपालको इतिहासमा गौरवपूर्वक उभिएको।

यसरी हेर्दा, वंशावली केवल परिवारको रेखाचित्र होइन — राष्ट्रको मूल इतिहास बोकेको जीवित दस्तावेज हो।

अब आउँछ चौथो मुख्य शाखा — रिब्लबुङ।

रिब्लबुङ शाखाभित्र तीनवटा प्रमुख उपशाखाहरू रहेका छन्:

- धिकोकपा

- धिरुकपा

- थिरुकपा

यी उपशाखाहरूले किरात वंशावली वृक्षलाई अझ विस्तृत र गहिरो बनाएका छन्।

प्रत्येक उपशाखाले आफ्नै सामाजिक भूमिका, सांस्कृतिक परम्परा र पहिचान निर्माण गरेका छन्, जसले आजसम्म किरात समुदायलाई विविधतायुक्त बनाएर राखेको छ।

यी उपशाखाहरूले रिब्लबुङ शाखालाई मात्र होइन, सम्पूर्ण किरात वंशावली वृक्षलाई अझ विस्तृत बनाएका छन्।

धिकोकपा उपशाखाले आफ्नै सांस्कृतिक र सामाजिक पहिचान निर्माण गर्‍यो। समयसँगै उनीहरूले किरात समुदायभित्र महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे।

धिरुकपा उपशाखा पनि यति नै महत्वपूर्ण छ। किरात समाजमा परम्परा, धर्म, र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई निरन्तरता दिँदै, यस उपशाखाले वंशावली वृक्षमा बलियो शाखा थप्यो।

त्यसैगरी, थिरुकपा उपशाखाले किरात समुदायभित्र विशिष्ट अस्तित्व बनाएको छ। उनीहरूले आफ्नै रीति–रिवाज, सामाजिक मूल्य र परम्परालाई सम्हाल्दै आजसम्म आफ्नो पहिचान जोगाइराखेका छन्।

यी तीनवटै उपशाखाहरू — धिकोकपा, धिरुकपा र थिरुकपा — मिलेर रिब्लबुङ शाखालाई सशक्त बनाउँछन्। किरात वंशावली वृक्षमा यिनले बनाएको ऐतिहासिक योगदान आज पनि गर्वका साथ स्मरण गरिन्छ।

किरातहाङ अन्तर्गत पर्ने चौथो प्रमुख शाखा हो — रिब्लबुङ।

रिब्लबुङ शाखाले किरात वंशावलीमा ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले विशेष स्थान ओगटेको छ।

यस शाखाभित्रको एक महत्वपूर्ण उपशाखा हो — धिकोकपा।

यही धिकोकपाबाट समयक्रममा विभिन्न परिवार र थरहरू जन्मिए — जसले किरात समुदायलाई भौगोलिक, भाषिक र सांस्कृतिक रूपमा अझै व्यापक बनाए।

धिकोकपा उपशाखा रिब्लबुङ शाखाको मूल स्रोतहरू मध्ये एक हो।

यस उपशाखाबाट विभिन्न वंश र थरहरू प्रसारित भए, जसले आफ्नो–आफ्नो स्थानमा विशिष्ट सामाजिक–सांस्कृतिक भूमिका खेले।

धिकोकपा उपशाखाले किरात इतिहासमा जनसंख्या विस्तार, सांस्कृतिक विविधता र क्षेत्रगत बसोबासको नक्सा तयार गरेको देखिन्छ।

१. धिमाल

धिकोकपा उपशाखाबाट जन्मिएको पहिलो प्रमुख थर हो — धिमाल।

धिमालहरू पूर्वी तराई र पहाडी भेगका पुराना बासिन्दा हुन्।

तिनीहरूले आफ्नो छुट्टै भाषा, संस्कृति र सामाजिक प्रणाली कायम राखेका छन्।

किरात वंशावलीमा धिमाल समुदायलाई ऐतिहासिक रूपमा गहिरो जरा भएका वंशका रूपमा हेरिन्छ।

२. गन्गाई

दोश्रो थर हो — गन्गाई।

गन्गाई परिवार धिकोकपा उपशाखाबाट फैलिएको अर्को समूह हो, जसले स्थानीय समाजमा श्रम, भूमि, र परम्परागत उत्पादन प्रणालीमा योगदान दिएका छन्। गन्गाई थर किरात वंशावलीमा श्रमशील र सांस्कृतिक रूपमा सक्रिय समुदायको प्रतीक मानिन्छ।

३. सन्थाल

तेस्रो थर हो — सन्थाल।

सन्थाल समुदाय किरात वंशावलीमा विशेष स्थानमा राखिन्छ।

तिनीहरूले सामाजिक एकता, परम्परा र सांस्कृतिक उत्सवहरूमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

सन्थालहरूको इतिहासले किरात वंशको विविधता र विस्तारलाई अझ स्पष्ट पार्छ।

४. ताजपुरीया

चौथो थर हो — ताजपुरीया।

ताजपुरीया परिवारहरू पूर्वी नेपालका तराई तथा मधेश क्षेत्रमा फैलिएका थिए।

तिनीहरूले आफ्नो विशिष्ट जीवनशैली र सांस्कृतिक अभ्यासहरू कायम राख्दै किरात वंशको ऐतिहासिक शाखालाई निरन्तरता दिएका छन्।

धिकोकपा उपशाखाबाट जन्मिएका — धिमाल, गन्गाई, सन्थाल, र ताजपुरीया — यी चार परिवार/थरहरूले किरात वंशावलीलाई भौगोलिक मात्र होइन, भाषिक, सांस्कृतिक र सामाजिक रूपमा पनि गहिरो बनाएका छन्।

यी वंशहरू आज पनि आफ्नो मौलिकता, इतिहास र पहिचान बोकेर जीवन्त छन्।

किरातहाङ अन्तर्गतको चौथो शाखा हो - रिब्लबुङ।

रिब्लबुङ शाखा किरात वंशावलीमा ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ।

यस शाखाभित्र धेरै उपशाखाहरू रहेका छन्, तीमध्ये एक हो - धिरुकपा।

धिरुकपा उपशाखा रिब्लबुङ शाखाको गहिरो जरा बोकेको शाखा हो।

धिरुकपाबाट समयक्रममा विभिन्न परिवार र थरहरू जन्मिए, जसले स्थानीय समाज, संस्कृति र भौगोलिक फैलावटमा महत्वपूर्ण भूमिका खेले।

धिरुकपाबाट उत्पन्न प्रमुख तीन थर हुन् -

- कोचे,

- मेचे, र

- राजबंशी।

१. कोचे

धिरुकपा उपशाखाबाट उत्पन्न पहिलो परिवार हो - कोचे।

कोचेहरू प्राचीन समयमा पूर्वी भूभागमा फैलिएका किराती वंशका प्रतिनिधि हुन्।

समुदायमा उनीहरू श्रमशीलता, भूमि उपयोग र परम्परागत जीवनशैलीका लागि चिनिन्थे।

२. मेचे

दोस्रो परिवार हो - मेचे।

मेचे वंश ऐतिहासिक रूपमा किरात समाजका एक विशिष्ट शाखा मानिन्छ।

पूर्वी नेपालका तराई र भित्री पहाडी क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्दै, मेचेहरूले आफ्नो भाषा, संस्कृति र परम्परा दीर्घकालसम्म जोगाएर राखेका छन्।

३. राजबंशी

तेस्रो परिवार हो - राजबंशी।

राजबंशी वंश किरात वंशावलीमा एक विस्तारित शाखा हो, जसको सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक योगदान गहिरो छ।

नेपाल र भारतको सीमावर्ती क्षेत्रमा राजबंशीहरू बसोबास गरी आफ्नै पहिचान र परम्परा कायम राख्दै आएका छन्।

धिरुकपा उपशाखा र यसबाट जन्मिएका - कोचे, मेचे, र राजबंशी - परिवारहरूले किरात वंशको सामाजिक र सांस्कृतिक विविधतालाई अझ समृद्ध बनाएका छन्। हरेक नाम एउटा ऐतिहासिक पाटो हो, जसले किरात सभ्यताको गहिरो जरा देखाउँछ।

रिब्लबुङ शाखाको अन्तिम उपशाखा थिरुकपा हो। थिरुकपा उपशाखाबाट समयक्रममा विभिन्न परिवार र थरहरू जन्मिएका छन्। यी परिवारहरूले स्थानीय समाज, संस्कृति र भौगोलिक फैलावटमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

थिरुकपा उपशाखाबाट जन्मिएका मुख्य थरहरूमा थारु र दनुवार समावेश छन्।

1. थारु

- प्राचीन कृषि समाजसँग सम्बन्धित।

- मुख्यत: तराई क्षेत्रमा बसोबास।

- सांस्कृतिक रूपमा लोककला, परम्परागत गीत-संगीत र पर्वहरूमा सक्रिय।

2. दनुवार

- ऐतिहासिक रूपमा प्रशासनिक, सुरक्षा वा सामाजिक कार्यमा संलग्न।

- परम्परागत खानपान, भेषभूषा र सामाजिक संरचनामा पहिचान।

- नेपाल र सीमावर्ती क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आफ्नो पहिचान कायम राखेका।

सामाजिक र सांस्कृतिक योगदान

- थिरुकपा उपशाखाबाट आएका यी थरहरूले:

- सांस्कृतिक विविधता कायम राख्ने

- परम्परागत कला, पर्व र संस्कारको संरक्षण

- कृषि र स्थानीय उत्पादनमा योगदान

जस्ता क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

थिरुकपा उपशाखा केवल वंश विस्तारको स्रोत मात्र होइन, थारु र दनुवार जस्ता थरहरूको सामाजिक-सांस्कृतिक पहिचानको आधार पनि हो। यसले स्थानीय इतिहास, परम्परा र समाज संरचनालाई बुझ्न सहयोग पुर्‍याउँछ।