कर्णालीबाट सिंहदरबारसम्म माधव चौलागाईं को काँधमा वन मन्त्रालयको जिम्मेवारी || Madhav Chaulagain

 

नेपालको राजनीतिमा मन्त्री बन्ने धेरै छन्।

तर, कर्णाली बुझेर मन्त्री बन्ने कति छन्?

सिंहदरबारका गलियारा आज फेरि व्यस्त छन्।

चौथो पटक मन्त्रिपरिषद् विस्तार।

लामो रस्साकस्सी।

नामको चर्चा।

विवाद।

र अन्ततः कर्णालीको पालो।

आज हामी एउटा नामको कुरा गर्दैछौं।

नाम मात्र होइन एक विचार।

एक इतिहास।

एक आन्दोलन।

माधव प्रसाद चौलागाईं।

प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले बिहीबार चौथो पटक मन्त्रिपरिषद् विस्तार गर्दा

सबैको नजर एउटै प्रश्नमा थियो कर्णालीको प्रतिनिधित्व हुन्छ कि हुँदैन?

यसअघि धेरै नाम आए।

तर शपथ भएन।

विवादले रोकेको थियो।

तर यसपटक कर्णालीले सिंहदरबारमा आफ्नो कुर्सी सुरक्षित गर्‍यो।

वन तथा वातावरणमन्त्रीका रूपमा

माधव प्रसाद चौलागाईंले शपथ लिए।

तर प्रश्न उठ्छ उनी किन फरक छन्?

उनी मन्त्री मात्रै हुन् कि त्यसभन्दा धेरै?

माधव चौलागाईं कुनै राजनीतिक घरानामा जन्मिएका होइनन्।

उनी जन्मिएका हुन् कर्णालीको कठोर यथार्थमा।

गरिबी।

अभाव।

रोग।

दुर्गमता।

चौलागाईं जनस्वास्थ्य विज्ञ, अनुसन्धानकर्ता, लेखक र कर्णालीको इतिहास तथा संस्कृतिका अध्येता हुन् । जुम्लाको तातोपानी गाउँपालिका–५, लाम्रा गाउँका स्थायी बासिन्दा उनी जनस्वास्थ्य विज्ञ हुन् भने अर्कोतिर कर्णालीको इतिहास खोतल्ने अन्वेषक पनि हुन् ।

उनको परिवारमा आमा, श्रीमती, एक छोरा र दुई छोरी छन् । उनको परिवारमा आमा, श्रीमती, एक छोरा र दुई छोरी छन् । उनी कर्णालीलाई चिन्ने र चिनाउने उद्देश्यसहित वीरेन्द्रनगरमा हरेक वर्ष आयोजना हुने ‘कर्णाली उत्सव’का संस्थापकमध्येका एक हुन् ।

जुम्लाको हिमशिखर माध्यमिक विद्यालयबाट

सन् १९९४ मा एसएलसी।

सन् १९९४ मा जुम्लाको हिमशिखर माध्यमिक विद्यालयबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरेका उनले ०५२ सालमा कर्णाली प्राविधिक शिक्षालय जुम्लाबाट ‘सामुदायिक चिकित्सा सहायक’ को कोर्स पूरा गरे ।

जागिर खाँदै उनले आफ्नो पढाइलाई निरन्तरता दिए । जुम्ला क्याम्पसबाट आईएड गरेपछि उनले सुर्खेत बहुमुखी क्याम्पसबाट शिक्षाशास्त्र (स्वास्थ्य तथा शारीरिक शिक्षा) मा स्नातक गरे । त्यसपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट ग्रामीण विकासमा स्नातकोत्तर गरे ।

यस्तै, थाइल्याण्डको बैंककस्थित प्रतिष्ठित ‘चुलालोङ्कोर्न विश्वविद्यालय’ बाट जनस्वास्थ्यमा उनले स्नातकोत्तर गरे । त्यहाँ उनले ३.८१ जीपीएसहित उत्कृष्ट नतिजा ल्याएका थिए । हाल उनी मानवशास्त्रमा एमफिल गरिरहेका छन् ।

चौलागाईं स्वास्थ्य, ग्रामीण विकास र मानवशास्त्र गरी तीन फरक विषयमा दखल राखछन् । उनले थाइल्याण्डबाट फर्केपछि नेपालको जनस्वास्थ्य क्षेत्रमा २५ वर्ष काम गरे । सन् १९९६ मा उनले ‘इन्टरनेसनल नेपाल फेलोसिप’अन्तर्गत जुम्लामा वरिष्ठ पारामेडिकल वर्करको रूपमा काम सुरु गरे । त्यस समयमा उनले क्षयरोग र कुष्ठरोग परियोजनामा ५ वर्ष बिताए । सन् २००१ देखि २००४ सम्म सोही संस्थामा ‘सामुदायिक स्वास्थ्य सुपरभाइजर’ का रूपमा उनले जुम्लाका दुरदराज गाउँहरूमा पुगेर स्वास्थ्य सर्वेक्षण र तालिमहरू सञ्चालन गरेका थिए ।

यो ८ वर्षको अनुभवले उनलाई कर्णालीको गरिबी, रोग र अभावलाई नजिकबाट चिन्ने मौका दियो । जुम्लाको अनुभवपछि उनी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरूमा नेतृत्वदायी भूमिकामा देखिए ।

त्यो पढाइ उनको करियर मात्र होइन, उनको जीवनको मिशन बन्यो।

जागिर खाँदै पढाइ।

पढ्दै गाउँ।

गाउँमा काम गर्दै शहर।

आईएड — जुम्ला क्याम्पस।

स्नातक — सुर्खेत बहुमुखी क्याम्पस।

स्नातकोत्तर — त्रिभुवन विश्वविद्यालय (ग्रामीण विकास)।

तर उनी यत्तिमै रोकिएनन्।

थाइल्याण्ड। बैंकक। चुलालोङ्कोर्न विश्वविद्यालय।

जनस्वास्थ्यमा स्नातकोत्तर ३.८१ GPA। उत्कृष्ट नतिजा।

आज पनि मानवशास्त्रमा एमफिल।

तीन फरक विषय।

तीन फरक दृष्टिकोण।

एकै व्यक्तिमा।

सन् १९९६।

इन्टरनेसनल नेपाल फेलोसिप।

जुम्ला।

क्षयरोग।

कुष्ठरोग।

दुरदराज गाउँ।

८ वर्षसम्म कर्णालीको दुख नजिकबाट देख्ने मौका।

त्यही अनुभवले उनलाई

कागजी नीति होइन, जमिनको नीति बुझायो।

पछि नेपाल परिवार स्वास्थ्य कार्यक्रम।

FHI 360।

USAID।

Save the Children।

RTI International।

कार्यक्रम अधिकृतदेखि Team Leader र Director सम्म।

माधव चौलागाईं केवल फिल्ड वर्कर होइनन्।

उनी नीति निर्माता पनि हुन्।

- राष्ट्रिय HIV रणनीति

- नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्र रणनीति

- राष्ट्रिय अनुगमन तथा मूल्याङ्कन निर्देशिका

- IBBS सर्वेक्षण।

- Health Facility Readiness Survey।

- अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलहरूमा

- दर्जनौँ अनुसन्धान लेख।

-SPSS। STATA।

- GIS Mapping।

चौलागाईं केवल जागिरेमात्र नभएर अनुसन्धानकर्ता पनि हुन् । उनले नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण नीति र रणनीतिहरू निर्माणमा कलम चलाएका छन् । ‘राष्ट्रिय एचआईभी रणनीति (२०१६–२०२१)’, ‘नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्र रणनीति (२०१६–२०२१)’ र ‘राष्ट्रिय अनुगमन तथा मूल्याङ्कन निर्देशिका’ तयार पार्न मस्यौदाकार र विज्ञको रूपमा उनले भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।

यस्तै, सन् २०१८ को ‘स्वास्थ्य संस्था तयारी सर्वेक्षण’ र सन् २०१६ मा सम्पन्न एचआईभी सम्बन्धी विभिन्न ‘आईबीबीएस सर्वेक्षण’ हरूमा चौलागाईंले सह–प्रमुख अनुसन्धानकर्ताको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । उनका जनस्वास्थ्य सम्बन्धी दर्जनौँ अनुसन्धानात्मक लेख प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलहरूमा प्रकाशित छन् । एसपीएसएस र स्टाटाजस्ता सफ्टवेयर प्रयोग गरेर ठुला–ठुला डाटाबेसको विश्लेषण गर्न सक्षम उनी जीआईएस म्यापिङमा पनि विज्ञ छन्, जसले वन क्षेत्रको नक्साङ्कन, अतिक्रमणको पहिचान र वैज्ञानिक व्यवस्थापनमा मद्दत पुग्ने छ ।

आज वन तथा वातावरण मन्त्रालयमा

उनको डेटा र नक्साले बोल्नेछ।

तर यत्तिमै कथा सकिँदैन।

उनी लेखक हुन्।

अन्वेषक हुन्।

संस्कृतिका अध्येता हुन्।

‘सपादलक्ष कर्णाली’ इतिहास मात्र होइन, कर्णालीको आत्मकथा।

“माण्ठ हुँ म माण्ठ” गीत मात्र होइन, पहिचान।

कर्णाली उत्सव।

लाम्रा कुणा।

कर्णाली डिस्कोर्स।

उनी कर्णालीलाई

चिन्ने मात्र होइन  चिनाउने मान्छे हुन्।

अब प्रश्न उठ्छ

- जनस्वास्थ्य विज्ञ वनमन्त्री?

- लेखक र अनुसन्धानकर्ता राजनीतिमा?

शायद यही कारणले उनी सही व्यक्ति हुन्।

वन केवल रुख होइन।

वन भनेको मान्छे, संस्कृति, जीविका, भविष्य।

- GIS Mapping।

- डेटा आधारित निर्णय।

- वैज्ञानिक व्यवस्थापन।

कर्णालीको वन अब भावनाले होइन, प्रमाणले चल्न सक्छ।

माधव चौलागाईंको कथा

एक व्यक्तिको कथा होइन।

यो कथा हो 

- कर्णालीको।

- संघर्षको।

 - ज्ञानको।

- सम्भावनाको।

आज उनी मन्त्री छन्।

भोलि  इतिहासले मूल्याङ्कन गर्नेछ।

उनी कर्णालीलाई चिन्ने र चिनाउने उद्देश्यसहित वीरेन्द्रनगरमा हरेक वर्ष आयोजना हुने ‘कर्णाली उत्सव’का संस्थापकमध्येका एक हुन् । उनले कर्णालीको इतिहासमाथि लेखेको पुस्तक ‘सपादलक्ष कर्णाली’ बौद्धिक जमातमा निकै चर्चित छ । कर्णालीको इतिहासबारे अनुसन्धानमूलक लेख लेख्न रुचाउने चौलागाईं साहित्य र संगीतमा पनि उत्तिकै रुचि राख्छन् । केही समयअघि सिस्नुपानी नेपालको कार्यक्रममा चर्चित बनेको ‘माण्ठ हुँ म माण्ठ’ बोलको गीत उनकै सिर्जना हो । यसका अलावा ‘लाम्रा कुणा’ र ‘कर्णाली डिस्कोर्स’ जस्ता बहस शृङ्खला चलाएर उनले कर्णालीको इतिहास, वर्तमान र भविष्यमाथि छलफल चलाउँदै आएका छन् ।

तर एउटा कुरा निश्चित छ सिंहदरबारमा आज कर्णाली केवल पुगेको छैन, बुझेको मान्छे पुगेको छ।